Ölkənin sosial təminat sistemində hər ay yenilənən rəqəmlər cəmiyyətin həssas təbəqələrinin yaşayış səviyyəsi ilə bağlı ciddi müzakirələrə yol açır. Rəsmi statistikaya görə, 2026-cı ilin sentyabr ayında yaşa görə aylıq sosial müavinət alan şəxslərin sayı 179 525 nəfərə çatıb. Bu rəqəm ilk baxışdan sadəcə statistika təsiri bağışlasa da, arxasında minlərlə insanın illərlə davam edən əmək fəaliyyətinin qeyri-rəsmi qalması, qanunvericiliyin tələbləri və sərt sosial reallıqlar dayanır.

Statistikaya daha yaxından nəzər saldıqda maraqlı bir gender balansı ortaya çıxır: müavinət alanların 59,6 faizini qadınlar, 40,4 faizini isə kişilər təşkil edir. Ölkə üzrə 65 yaşına çatmış vətəndaşların ümumi sayı ilə müqayisədə bu göstərici həmin yaş qrupundakı əhalinin təxminən üçdə birinin – hər üç nəfərdən birinin əmək pensiyası hüququ qazana bilmədiyini və dövlətin təqdim etdiyi baza sosial müavinətlə dolandığını göstərir. Qadınların üstünlük təşkil etməsi isə onların uzunömürlülüyü ilə yanaşı, əmək bazarında rəsmi staj toplamaqda qarşılaşdıqları struktur çətinliklərdən xəbər verir.

Vətəndaşlar niyə əmək pensiyasından kənarda qalırlar?

Konstitusiya və qanunvericilik hər bir vətəndaşa qocalıqda sosial təminat hüququ versə də, "Əmək pensiyaları haqqında" Qanunun tələbləri hər kəsə bu hüququ reallaşdırmağa imkan vermir. 65 yaş həddinə çatan şəxsin əmək pensiyası ala bilməməsinin arxasında iki əsas maneə dayanır:

Birincisi, son illərdə qanunvericilikdə tətbiq edilən sərtləşdirmələrə əsasən, pensiya hüququ qazanmaq üçün tələb olunan minimum sığorta stajı pilləli şəkildə artırılıb. Uzun illər qeyri-rəsmi işləyən, "müqaviləsiz" çalışan və ya evdar qadın statusunda olan şəxslər bu tələbi ödəyə bilmirlər.

İkincisi, fərdi şəxsi hesabın sığorta hissəsində toplanan vəsait qanunla müəyyən edilmiş minimal pensiya məbləğini təmin etməyə bəs etmədikdə, şəxs avtomatik olaraq pensiya hüququndan məhrum olur.

Bu şərtlərə cavab verməyənlərə əmək pensiyası deyil, dövlət büdcəsindən ödənilən yaşa görə sosial müavinət təyin edilir.

Sosial sığorta hesabına yığılan pulların taleyi necə olur?

Ən çox verilən suallardan biri də budur: Ömrü boyu müəyyən qədər sosial sığorta ödəmiş, lakin stajı və ya kapitalı çatmadığı üçün pensiya ala bilməyən şəxslərin həmin pullarının aqibəti necə olur?

Qanunvericiliyə əsasən, vətəndaşın fərdi hesabında toplanan vəsait dövlət tərəfindən "silinmir" və ya itmir. Həmin məbləğ Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) ümumi sığorta ehtiyatlarında saxlanılır. Lakin şəxs pensiya hüququ qazana bilmədiyi üçün həmin kapital birbaşa aylıq pensiya şəklində geri qaytarılmır. Əvəzində dövlət həmin vətəndaşlara sığorta prinsiplərindən asılı olmayaraq, birbaşa büdcədən maliyyələşən sabit məbləğli sosial müavinət ödəyir.

220 manatlıq müavinət və yaşayış minimumu reallığı

Hazırda yaşa görə aylıq sosial müavinətin məbləği 220 manat təşkil edir. Bu rəqəm sonuncu dəfə 3 il əvvəl artırılıb və o vaxtdan bəri dəyişməz qalıb. Bəs bu məbləğ ölkədəki mövcud qiymətlər və yaşayış xərcləri fonunda nə dərəcədə yetərlidir?

2026-cı il üçün ölkə üzrə müəyyən edilmiş yaşayış minimumu 300 manat, pensiyaçılar üçün yaşayış minimumu isə 245 manat təşkil edir.

220 manatlıq müavinət ümumi yaşayış minimumunun təxminən 73,3%-ni, pensiyaçılar üçün nəzərdə tutulan yaşayış minimumunun isə təxminən 89,8%-ni təşkil edir. Bu rəqəmlər açıq şəkildə göstərir ki, yalnız bu müavinətlə dolanmaq məcburiyyətində qalan yaşlı vətəndaşlar ciddi maliyyə sıxıntıları ilə üzləşirlər. İnflyasiya dalğaları, ərzaq və dərman vasitələrinin bahalaşması bu qəbildən olan insanları müdafiəsiz vəziyyətə salır.

180 minə yaxın vətəndaşın sosial müavinətlə dolanması faktı ölkənin pensiya və sığorta sistemində islahatların dərinləşdirilməsinə, qeyri-formal məşğulluqla mübarizənin gücləndirilməsinə və sosial müdafiə mexanizmlərinin real yaşayış xərclərinə uyğunlaşdırılmasına olan ehtiyacı bir daha qabardır. Sosial siyasətin əsas hədəfi kimi, heç bir vətəndaşın tənha və ya yoxsulluq həddindən aşağı şəraitdə qalmaması üçün mövcud müavinət məbləğlərinin və əlçatanlıq meyarlarının yenidən nəzərdən keçirilməsi qaçılmaz zərurətə çevrilib.

E.Rüstəmli